De Morgen, 29 maart 2005, bOb van Reeth, Mark Santens en Jan de Zutter
Lange Wapper verhit de gemoederen, zowel in het Vlaams Parlement als bij de publieke opinie in Antwerpen. Gelukkig maar, want een kunstwerk van deze omvang heeft een grote impact op de identiteit van een stad en dan zou onverschilligheid ongepast zijn. Nochtans zijn er in de communicatie over Lange Wapper wat onduidelijkheden geslopen. Wie in Antwerpen over een brug spreekt, ontlokt meteen een krachtig beeld, namelijk dat van een brug over de Schelde. Lange Wapper gaat echter niet over, maar onder de Schelde. Het kunstwerk waarvan sprake, is in werkelijkheid geen brug, maar een viaduct dat de ring rond Antwerpen wil ontsluiten.
Vandaag is het verkeer op de Antwerpse ring een merkwaardige mengeling van het internationale verkeer dat van Helsinki naar Lissabon raast en het lokale stedelijke verkeer. De talrijke op- en afritten op de ring nodigen immers uit om wat eigenlijk als internationale doorstroming is bedoeld, ook voor stadsverkeer te gebruiken. Het nieuwe mobiliteitsplan voor Antwerpen tracht die twee stromen te scheiden, enerzijds door de ring prioritair te voorzien voor internationaal verkeer, anderzijds door de singel, die ernaast loopt, te herwaarderen als een binnenstedelijke ring.
Lange Wapper maakt deel uit van de zogenaamde Oosterweelverbinding, die de ring ter hoogte van Merksem laat vertakken over het nieuw te bouwen viaduct en via een nieuwe Schelde-tunnel, om op Linkeroever aansluiting te vinden op de E17. Zo wordt ook de haven van Antwerpen ontsloten en kan internationaal vrachtverkeer vlotter doorstromen. Het traject tussen Merksem en de Schelde, dat bezaaid is met bebouwing en havendokken, kan op twee manieren 'overbrugd' worden: via een tunnelverbinding of via het voorgestelde viaduct. Aanvankelijk werd niet geopteerd voor een tunnel, vanwege de mogelijke meerkosten en omdat het vrachtverkeer, dat onder meer gevaarlijk petrochemisch spul vervoert, ondergronds belangrijke risico's genereert. Die risico's kunnen weggewerkt worden, maar dat zorgt allicht voor meerkosten.
Vandaag wordt berekend of een alternatieve tunnelverbinding mogelijk is. Als dat niet kan, is het viaduct de enige oplossing. Vanwege de grote stedenbouwkundige impact werd ervoor geopteerd een soort toetssteen te laten ontwerpen door een team van ingenieurs en ontwerpers. Het plan dat aan het parlement werd voorgelegd is niet meer, maar vooral ook niet minder dan die toets, die eigenlijk minimale kwaliteitsnormen vastlegt. Zo werd bijvoorbeeld niet geopteerd voor een boogbrug, maar voor een tuibrug - bestaande uit pylonen en spankabels of tuien, die het wegdek dragen - zodat het traject vloeiend genomen kan worden met overspanningen van meer dan 280 meter. Het viaduct zoals we het gezien hebben in de pers wordt dus nooit gebouwd. Het is de aanzet voor een wedstrijdaanbesteding - zogenaamde design and build-voorstellen - waarop internationale bouwers van grote infrastructuurwerkzaamheden kunnen inschrijven.
Als er gekozen wordt voor een viaduct, zal de kwaliteitsbewaking van het allergrootste belang zijn. Lange Wapper zal bijzonder zichtbaar zijn en bijdragen tot de identiteit van de stad. Als het ontwerp van hoog niveau is, tilt dat de identiteit van Antwerpen omhoog. Prutswerk zou een ramp zijn. Maar we gaan ervan uit dat de overheid een ambitieus bouwheer is en dat gekozen zal worden voor het allerhoogste niveau, zowel technisch, als qua veiligheid, landschappelijkheid en zelfs esthetiek. Ons land heeft overigens wat ingenieurskunst betreft grote troeven in huis. Bureaus als dat van Greisch hebben al meesterlijke bruggen afgeleverd. Ze tekenden onder meer voor het fameuze Millau-viaduct over de Tarn in Frankrijk, naar een idee van Norman Foster.
Hoewel Lange Wapper geen brug is, zou het vandaag meer dan zinvol zijn toch over een Antwerpse brug te spreken. Aanleiding daarvoor is niet de ontsluiting van de ring, maar die van de singel. De Italiaanse architect Bernardo Secchi, die onder meer werkt aan het Antwerpse structuurplan, toonde aan dat de singel een uniek project kan zijn, omdat er voldoende ruimte is om er een zogenaamde groene singel van te maken. Die groene singel bedient het stadsverkeer. Helaas lijden de nieuwe plannen aan het euvel waaraan ook de ring leed. De singel stopt ter hoogte van de Schelde. Wie de cirkel vandaag rond wil maken, moet de Antwerpse kaaien gebruiken. En dat is al te gek, want doorgaand verkeer loods je niet door het centrum van je stad. Het is dus het uitgelezen moment om echt ambitieus te zijn en met de singel te doen wat we met de ring doen, namelijk de cirkel rondmaken en de singel via twee bruggen ten zuiden en ten noorden van de stad doortrekken naar Linkeroever.
Bruggen hebben een speciale kwaliteit waarover tunnels niet beschikken. Ze hechten als borduursel twee gescheiden stadsdelen aan elkaar. Ze zijn immers zichtbaar, tastbaar en omarmen de stroom, zodat de beide oevers naar elkaar toe groeien. Ze brengen de ene oever in verband met de andere, ze verenigen wat gescheiden is. Bovendien hebben ze de neiging het water begaanbaar en berijdbaar te maken. Daardoor maken ze het water deel van de stad. Parijs is de Seine, Antwerpen is de stad aan de stroom. De Schelde stroomt langs Antwerpen en blijft ervoor zorgen dat Linkeroever het nakomertje blijft, het kleine broertje van de stad. Bruggen doen iets met de oevers, herwaarderen ze, maken ze gelijkwaardig. Een brug zou ervoor zorgen dat de Schelde in het centrum van de stad ligt en niet langs de stad loopt, zoals het water in Venetië in de stad verankerd is en haar niet achteloos voorbij kabbelt. Tunnels missen die kwaliteit. Tunnels komen nooit op prentkaarten, creëren geen sterk beeld, geen identiteit. Tunnels verbergen. Het zijn dingen waar je zo snel mogelijk uit wilt, die alleen een zwart gat zijn met aan het uiteinde - en dat is hun enige voordeel - een piepklein lichtpunt.
In Antwerpen groeit in stilte het bewustzijn dat de ontsluiting van de singel via bruggen een uitdaging kan zijn die de stad een impuls zonder voorgaande zou geven. Vandaag is het het uitgelezen moment om daar werk van te maken en een Antwerps pleidooi te lanceren om de Schelde eindelijk te overbruggen. Er zijn natuurlijk praktische bezwaren - grote zeeschepen zullen niet allemaal zomaar onder een brug kunnen - maar praktische bezwaren zijn er om opgelost te worden. Het is immers nog altijd aangenamer even stil te staan voor een opgehaalde brug, dan in de file te zitten in een tunnel. Je ziet tenminste nog boten passeren. De ontsluiting van de singel via twee bruggen zou ook de steriele Linkeroever vers bloed geven. De singel is de aorta van de stad. Een beetje aorta moet het bloed naar alle lichaamsdelen voeren, wil ze zinvol werken. Geef Antwerpen zijn kransslagader, maak een dubbele bypass en schenk de stad een gezonde, levenslustige toekomst.
b0b van Reeth (afscheidnemend Vlaams bouwmeester)
Mark Santens (adjunct-bouwmeester)
Jan de Zutter (publicist)
De auteurs schreven dit opiniestuk in eigen naam.